مرحلهی پایانی – روح خدا – جنبنده

پیشتر دیدیم که قرآن بر محور آفرینش میچرخد. سپس دیدیم که موسی، یاران و قومش فرقان را ساختند و در روزگارشان رویدادهای شگفتی رخ داد. اما نیز دیدیم که آنان به مرحلهی پایانی، که همان جنبندهی معروف است، نرسیدند.
در این نوشته خواهیم دید که جنبنده در قرآن چگونه وصف شده است. هدف آن چیست، و پس از بیرون آمدن از زمین چه خواهد کرد؟
شب قدر، لیلة القدر، در ماه رمضان: ««تَنَزَّلُ ٱلۡمَلَـٰٓئِكَةُ وَٱلرُّوحُ فِيهَا بِإِذۡنِ رَبِّهِم مِّن كُلِّ أَمۡرٖ». (قرآن، ۹۷:۴)
⏱ زمان مطالعه: حدود ۱۱ دقیقه
فهرست
روح خدا (روح)
این روح خدا که تا پایینترین آسمان فرود میآید چیست؟
««وَيَسۡـَٔلُونَكَ عَنِ ٱلرُّوحِۖ قُلِ ٱلرُّوحُ مِنۡ أَمۡرِ رَبِّي وَمَآ أُوتِيتُم مِّنَ ٱلۡعِلۡمِ إِلَّا قَلِيلٗا» (قرآن، ۱۷:۸۵).
هدف ما: رسیدن به خدا
برای آغاز، باید هدف هر یک از خودمان بر روی زمین را دوباره به یاد آوریم. بهراستی نقش ما چیست؟
هدف نهایی ما چیزی جز رسیدن به خدا (سبحانه و تعالی).
) نیست. خداوند (سبحانه و تعالی) در قرآن به ما میفرماید: ««يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَٱبۡتَغُوٓاْ إِلَيۡهِ ٱلۡوَسِيلَةَ»» (قرآن، ۵:۳۵).
این وسیله چیزی جز روح خدا نیست که بهصورت جسمانی تجسم خواهد یافت تا بتوان آن را دید و شنید.
خداوند (سبحانه و تعالی) از پسِ «حجابِ», خود، یعنی روح الهی، با بشریت سخن خواهد گفت؛, روحی که به شکلی تجسم خواهد یافت که در قرآن و نیز در بسیاری از حدیثهای صحیح (وصف شده است: جنبنده.). ««وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُكَلِّمَهُ ٱللَّهُ إِلَّا وَحۡيًا أَوۡ مِن وَرَآيِٕ حِجَابٍ…»» (قرآن، ۴۲:۵۱).
این همان روز حق است که در آن««أَخۡرَجۡنَا لَهُمۡ دَآبَّةٗ مِّنَ ٱلۡأَرۡضِ تُكَلِّمُهُمۡ أَنَّ ٱلنَّاسَ كَانُواْ بِـَٔايَٰتِنَا لَا يُوقِنُونَ». (قرآن، ۲۷:۸۲)
این همان روز است: ««يَوۡمَ يَقُومُ ٱلرُّوحُ وَٱلۡمَلَـٰٓئِكَةُ صَفّٗاۖ لَّا يَتَكَلَّمُونَ…»» (قرآن، ۷۸:۱-۵، ۳۸)
در این روز میبینیم که جنبنده و روح،یک موجودند، اما با نامهایی گوناگون. و در این روز خدا از پسِ «حجاب» خود، یعنی روح الهی که به شکل جنبندهای تجسم یافته است، با مردم سخن خواهد گفت و به آنان خواهد گفت: ««أَكَذَّبۡتُم بِـَٔايَٰتِي وَلَمۡ تُحِيطُواْ بِهَا عِلۡمًا أَمَّاذَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ–وَوَقَعَ ٱلۡقَوۡلُ عَلَيۡهِم بِمَا ظَلَمُواْ فَهُمۡ لَا يَنطِقُونَ» (قرآن، ۲۷:۸۴-۸۵)
این است روح (الروح)، وسیلهی رسیدن انسانها به خدای توانا.
خداوند (سبحانه و تعالی) به ما میفرماید: ««وَلَا تَاْيۡـَٔسُواْ مِن رَّوۡحِ ٱللَّهِۖ إِنَّهُۥ لَا يَاْيۡـَٔسُ مِن رَّوۡحِ ٱللَّهِ إِلَّا ٱلۡقَوۡمُ ٱلۡكَٰفِرُونَ»»
(قرآن، ۱۲:۸۷).
روح خدا، آفریدهای از خدا
توجه: در اینجا «روح خدا» به این معنا نیست که او خود خداست. خدا یگانه است!
روح خدا آفریدهای از خداست. همانگونه که خدا (سبحانه و تعالی) روح انسان و روح فرشته را آفریده است. روح خدا نیرومندترینِ ارواح است. خدا خواسته است که آن را در قرآن چنین بنامد، زیرا خدای توانا از راه آن میتواند با آفریدگانش سخن بگوید.
همین روح است که در شب قدر همراه با فرشتگان تا پایینترین آسمان فرود میآید: (لیلة القدر) ««تَنَزَّلُ ٱلۡمَلَـٰٓئِكَةُ وَ ٱلرُّوحُ فِيهَا بِإِذۡنِ رَبِّهِم مِّن كُلِّ أَمۡرٖ». (قرآن، ۹۷:۴).
««وَيَسۡـَٔلُونَكَ عَنِ ٱلرُّوحِۖ قُلِ ٱلرُّوحُ مِنۡ أَمۡرِ رَبِّي وَمَآ أُوتِيتُم مِّنَ ٱلۡعِلۡمِ إِلَّا قَلِيلٗا» (قرآن، ۱۷:۸۵).
جنبنده و شکست ابلیس
روح خدا، پس از آنکه بر زمین به شکل جنبنده تجسم یافت، همانگونه که پروردگارش فرمان دهد عمل خواهد کرد. نخستین کارش این خواهد بود که شیطان، ابلیس، را بکشد ، و این بدی را از روی زمین ریشهکن خواهد کرد.
ابن کثیر روایت میکند:
««جنبنده ابلیسِ راندهشده را خواهد کشت»»
(النهاية في الفتن والملاحم، ابن کثیر، صفحهی ۱۴۳)
بدینسان انسان پیروز خواهد شد, و یاران خدا را بر ابلیس پیروز خواهد کرد. هنگامی که بدی ریشهکن شود، سرانجام به پیروزی و رهایی از این جهان خواهیم رسید.
فرقان در تفسیر طبری
اکنون میفهمیم چرا در تفسیر طبری، فرقان به «نجات» تفسیر شده است که به معنای رستگاری جاودان، پیروزی یا رهایی است. زیرا از راه آن است که به پیروزی، رهایی و رستگاری جاودان خواهیم رسید.
تفسیر طبری ، صفحهی ۴۳، دربارهی تفسیر واژهی «فرقان»:
»: «به روایت جابر بن زیاد: عکرمه میگفت:
این همان «نجات – رستگاری جاودان» است»»
«سدی نیز این را تأیید میکند»
(صفحهی ۴۳، جلد ۱، تفسیر طبری)
طبری در شرح این روایت میافزاید که این دیدگاه نخستین بزرگان بوده است.
این پیش از هر چیز یک بار دیگر ثابت میکند که فرقان به هیچ روی به معنای «تمییز» نیست، و از راه فرقان است که به رستگاری جاودان و رهایی از این جهان خواهیم رسید. و سرانجام به جهان راستین و پایانی نزد پروردگارمان دست خواهیم یافت.
از همین روست که’ابن عباس و ابن مجاهد نیز دربارهی فرقان:
میگویند: «فرقان به معنای راه بیرون رفتن {مَخرج} است»
(تفسیر طبری، جلد ۱)
سرانجام خواهیم توانست از این دنیا بیرون رویم.!
این است فرقانی که جنبنده را بیرون خواهد آورد و رستگاری جاودان را به ما خواهد بخشید.
«روز وقت معلوم»
پس از آن، انسان پیروز شده است.. این در روز رستاخیز در پیشگاه خدای برتر دلیلی خواهد بود بر اینکه ابلیس هنگامی که از فرمان خدا سر باز زد و بر آدم تکبر ورزید و از سجده بر او، چنانکه خدا فرمانش داده بود، خودداری کرد، به خطا رفت.
بدینسان انسان، با تأیید درستیِ فرمان خدا و نادرستیِ ادعاهای ابلیس، خدا را بر ابلیس پیروز کرده است.
[خدا] به ابلیس میفرماید:««فَإِنَّكَ مِنَ ٱلۡمُنظَرِينَ إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلۡوَقۡتِ ٱلۡمَعۡلُومِ»».
(قرآن، ۱۵:۳۲-۳۸)
«روز وقت معلوم» روزِ آشکار شدن روح خدا بر زمین خواهد بود، از جایگاهِ فرقانِ محمدی، درود بر او، پس از کار پیوستهی انسان.
نابودی او به دست انسان رقم خواهد خورد، همان کسی که نمیخواست در برابرش سجده کند.
این به ما نشان میدهد که خدای توانا چه بزرگ است. سرانجام این سخن او (سبحانه و تعالی) را میفهمیم، آنگاه که به فرشتگان فرمود: ««إِنِّي جَاعِلٞ فِي ٱلۡأَرۡضِ خَلِيفَةٗۖ
قَالُوٓاْ أَتَجۡعَلُ فِيهَا مَن يُفۡسِدُ فِيهَا وَيَسۡفِكُ ٱلدِّمَآءَ وَنَحۡنُ نُسَبِّحُ بِحَمۡدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَۖ
قَالَإِنِّيٓ أَعۡلَمُ مَا لَا تَعۡلَمُونَ» !»».
(قرآن، ۲:۳۰)
رنگ خدا (صبغة الله)
کار جنبنده به همین جا پایان نمییابد: پس از کشتن شیطان، ابلیسِ نفرینشده، روح الهی با «رنگ خدا» ((صبغة الله) چهرهی ستمکاران و کافران را سیاه و چهرهی مؤمنان را سپید خواهد کرد.). و این همان نقطهی سپید بر پیشانی مؤمنان است که بر سراسر چهره و تن آنان گسترده خواهد شد.
«صِبۡغَةَ ٱللَّهِ وَمَنۡ أَحۡسَنُ مِنَ ٱللَّهِ صِبۡغَةٗۖ وَنَحۡنُ لَهُۥ عَٰبِدُونَ»
(قرآن، سورهی ۲، آیهی ۱۳۸)
«يَوۡمَ تَبۡيَضُّ وُجُوهٞ وَ تَسۡوَدُّ وُجُوهٞۚ فَأَمَّا ٱلَّذِينَ ٱسۡوَدَّتۡ وُجُوهُهُمۡ أَكَفَرۡتُم بَعۡدَ إِيمَٰنِكُمۡ فَذُوقُواْ ٱلۡعَذَابَ بِمَا كُنتُمۡ تَكۡفُرُونَ وَأَمَّا ٱلَّذِينَ ٱبۡيَضَّتۡ وُجُوهُهُمۡ فَفِي رَحۡمَةِ ٱللَّهِۖ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ».» (قرآن، ۳:۱۰۶-۱۰۷)
این نشانِ سپید (رنگ خدا) پاداش ما خواهد بود؛ همچون واکسنی در برابر مرگ خواهد بود که زندگی جاودان را به نیکوکاران میبخشد. خداوند (سبحانه و تعالی) بهروشنی میفرماید: ««وَأَمَّا ٱلَّذِينَ ٱبۡيَضَّتۡ وُجُوهُهُمۡ فَفِي رَحۡمَةِ ٱللَّهِۖ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ».»
عصای موسی و انگشتر سلیمان
در تفسیر ابن کثیر، در شرح این آیات، میخوانیم:
««او (جنبنده) با عصای موسی (علیه السلام) و انگشتر سلیمان (علیه السلام) بیرون خواهد آمد، و هیچ مؤمنی نخواهد ماند مگر آنکه با عصای موسی (علیه السلام) نقطهای بر چهرهاش نهاده شود که نقطهای سپید است. این نقطه گسترده خواهد شد تا آنکه چهرهاش سپید شود. و هیچ کافری نخواهد ماند مگر آنکه با انگشتر سلیمان (علیه السلام) نقطهای بر چهرهاش نهاده شود، نقطهای سیاه. این نقطه گسترده خواهد شد تا آنکه چهرهاش را با آن سیاه کند. و مردمی که در بازارها داد و ستد میکنند به اینان میگویند: ای مؤمن! و به آنان: ای کافر! تا آنجا که اهل خانه بر سر سفرههایشان مینشینند و مؤمنان و کافرانِ میان خود را میشناسند. سپس جنبنده به آنان خواهد گفت: «ای فلانی! بدان که تو از اهل بهشتی! ای فلانی، تو از اهل آتشی.» و این است سخن خدای برتر: “أَخۡرَجۡنَا لَهُمۡ دَآبَّةٗ مِّنَ ٱلۡأَرۡضِ تُكَلِّمُهُمۡ أَنَّ ٱلنَّاسَ كَانُواْ بِـَٔايَٰتِنَا لَا يُوقِنُونَ”.»
(تفسیر ابن کثیر)
و نیز در چندین مجموعهی دیگر شرح داده شده است:
««جنبنده بیرون خواهد آمد و انگشتر سلیمان (علیه السلام) و عصای موسی (علیه السلام) با او خواهد بود. او با عصا چهرهی مؤمن را نشان خواهد زد ، و با انگشتر بینیِ کافر را, ، تا آنکه مردم بتوانند مؤمن و کافر را از هم بازشناسند.»»
(کنز العمال، حدیث ۳۸۸۷۸)
پیامبر گرامی (درود و سلام خدا بر او و خاندانش) فرمود: ««جنبنده با انگشتر سلیمان پسر داوود، و عصای موسی پسر عمران (علیهما السلام) بیرون خواهد آمد. چهرهی مؤمن را روشن خواهد کرد با عصا و بینیِ کافر را سیاه خواهد کرد با انگشتر، تا آنکه مردمِ محله گرد هم آیند و به این یکی بگویند: ای مؤمن!! و به آن یکی: ای کافر!»»
(سنن ابن ماجه، حدیث ۴۰۶۶)
میبینیم که جنبنده نیکوکاران و مخالفانشان را لمس خواهد کرد، و ما کافران را از چهرههایشان خواهیم شناخت.
آیات دیگری در قرآن نیز به سپیدی و سیاهیِ ناشی از نشانِ روح خدا اشاره میکنند:
««فَإِذَا جَآءَتِ ٱلصَّآخَّةُ يَوۡمَ يَفِرُّ ٱلۡمَرۡءُ مِنۡ أَخِيهِ وَأُمِّهِۦ وَأَبِيهِ وَصَٰحِبَتِهِۦ وَبَنِيهِ لِكُلِّ ٱمۡرِيٕٖ مِّنۡهُمۡ يَوۡمَئِذٖ شَأۡنٞ يُغۡنِيهِ وُجُوهٞ يَوۡمَئِذٖ مُّسۡفِرَةٞ ضَاحِكَةٞ مُّسۡتَبۡشِرَةٞ وَوُجُوهٞ يَوۡمَئِذٍ عَلَيۡهَا غَبَرَةٞ تَرۡهَقُهَا قَتَرَةٌ»»
(قرآن، ۸۰:۳۳-۴۱)
««يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَءَامِنُواْ بِرَسُولِهِۦ يُؤۡتِكُمۡ كِفۡلَيۡنِ مِن رَّحۡمَتِهِۦ وَ يَجۡعَل لَّكُمۡ نُورٗا تَمۡشُونَ بِهِۦ وَيَغۡفِرۡ لَكُمۡۚ وَٱللَّهُ غَفُورٞ رَّحِيمٞ»»
(قرآن، ۵۷:۲۸)
«لِّلَّذِينَ أَحۡسَنُواْ ٱلۡحُسۡنَىٰ وَزِيَادَةٞۖ وَلَا يَرۡهَقُ وُجُوهَهُمۡ قَتَرٞ وَلَا ذِلَّةٌۚ أُوْلَـٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلۡجَنَّةِۖ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ
وَٱلَّذِينَ كَسَبُواْ ٱلسَّيِّـَٔاتِ جَزَآءُ سَيِّئَةِۭ بِمِثۡلِهَا وَتَرۡهَقُهُمۡ ذِلَّةٞۖ مَّا لَهُم مِّنَ ٱللَّهِ مِنۡ عَاصِمٖۖ كَأَنَّمَآ أُغۡشِيَتۡ وُجُوهُهُمۡ قِطَعٗا مِّنَ ٱلَّيۡلِ مُظۡلِمًاۚ أُوْلَـٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلنَّارِۖ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ»
(قرآن، سورهی ۱۰: آیههای ۲۶-۲۷)
آیات بسیاری را میبینیم که از این رنگ خدا ((صبغة الله) سخن میگویند که جنبندهای که در آخرالزمان از زمین بیرون میآید آن را میبخشد. یک آیهی دیگر میافزایم، آیهای که بهویژه دوستش دارم، زیرا همهی این نوشته را در یک آیه خلاصه میکند:
«كَلَّا بَلۡ تُحِبُّونَ ٱلۡعَاجِلَةَ وَتَذَرُونَ ٱلۡأٓخِرَةَ. وُجُوهٞ يَوۡمَئِذٖ نَّاضِرَةٌ إِلَىٰ رَبِّهَا نَاظِرَةٞ وَوُجُوهٞ يَوۡمَئِذِۭ بَاسِرَةٞ تَظُنُّ أَن يُفۡعَلَ بِهَا فَاقِرَةٞ»
(قرآن، سورهی ۷۵، آیههای ۲۰ تا ۲۵)
مرحلهی پایانی
خدا میفرماید:
««تِلۡكَ ٱلدَّارُ ٱلۡأٓخِرَةُ نَجۡعَلُهَا لِلَّذِينَ لَا يُرِيدُونَ عُلُوّٗا فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَا فَسَادٗاۚ وَٱلۡعَٰقِبَةُ لِلۡمُتَّقِينَ» (قرآن، ۲۸:۸۳).
این مرحلهی پایانی برای امت پیامبر بزرگوارمان محمد، درود و سلام خدا بر او و خاندانش، نگاه داشته شده است. نوادهی او، امام مهدی ، با این دانش الهی خواهد آمد تا روح الهی را بیرون آورد و بشریت را رهایی بخشد.
««يَوۡمَ يَقُومُ ٱلرُّوحُ وَٱلۡمَلَـٰٓئِكَةُ صَفّٗاۖ لَّا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنۡ أَذِنَ لَهُ ٱلرَّحۡمَٰنُ وَقَالَ صَوَابٗا» (قرآن، ۷۸:۳۸). «فَيَوۡمَئِذٖ لَّا يُسۡـَٔلُ عَن ذَنۢبِهِۦٓ إِنسٞ وَلَا جَآنّٞ […] يُعۡرَفُ ٱلۡمُجۡرِمُونَ بِسِيمَٰهُمۡ فَيُؤۡخَذُ بِٱلنَّوَٰصِي وَٱلۡأَقۡدَامِ» (قرآن، ۵۵:۳۹-۴۱).
«كَتَبَ ٱللَّهُ لَأَغۡلِبَنَّ أَنَا۠ وَرُسُلِيٓۚ» (قرآن، ۵۸:۲۱).
«يَـٰٓأَيُّهَا ٱلۡإِنسَٰنُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَىٰ رَبِّكَ كَدۡحٗا فَمُلَٰقِيهِ» (قرآن، سورهی ۸۴، آیهی ۶)
در ویدیو
پیوند کانال یوتیوب:
https://www.youtube.com/channel/UCtVvBaWJu6CAXyVI-sKxYlw
https://www.youtube.com/channel/UC4Adxmgr-ZUPSianFk5hhFA