بسم الله الرحمن الرحیم: به نام خداوند بخشنده‌ی مهربان

چرا ذکر الله این همه اهمیت دارد؟ زیرا تنها عبادتی است که خداوند (سبحانه و تعالی) به ما فرمان می‌دهد آن را بسیار به جا آوریم، بی آنکه هرگز حدی برایش تعیین کند.

ذکر، با آنکه اغلب از سوی امت نادیده گرفته می‌شود، جایگاهی بنیادین در دین ما دارد. در این نوشته می‌بینیم قرآن و حدیث‌ها درباره‌ی آن چه می‌گویند، و چه برکت‌هایی برای کسی دارد که به آن پایبند است.

ذکر چیست؟

واژه‌ی ذکر (ذِكْر) به معنای یاد کردن، نام بردن و یادآوری است. هم بر یاد خدا دلالت دارد و هم بر عملی که این یاد را زنده نگه می‌دارد.

در این‌جا از ذکر زبانی سخن می‌گوییم: تکرار بزرگداشت و تسبیح خدا با نام‌ها، صفات یا عبارت‌هایی ویژه. خداوند (سبحانه و تعالی) بارها به آن فرمان می‌دهد:

«سَبِّحِ ٱسۡمَ رَبِّكَ ٱلۡأَعۡلَى» (قرآن، ۸۷:۱)

«وَٱذۡكُرِ ٱسۡمَ رَبِّكَ بُكۡرَةٗ وَأَصِيلٗا» (قرآن، ۷۶:۲۵)

«وَلِلَّهِ ٱلۡأَسۡمَآءُ ٱلۡحُسۡنَىٰ فَٱدۡعُوهُ بِهَاۖ» (قرآن، ۷:۱۸۰)

«قُلِ ٱدۡعُواْ ٱللَّهَ أَوِ ٱدۡعُواْ ٱلرَّحۡمَٰنَۖ أَيّٗا مَّا تَدۡعُواْ فَلَهُ ٱلۡأَسۡمَآءُ ٱلۡحُسۡنَىٰۚ» (قرآن، ۱۷:۱۱۰)

چرا ذکر تنها عبادتِ بی‌حد است؟

خداوند (سبحانه و تعالی) تقریباً همه‌ی عبادت‌های واجب ما را اندازه‌گذاری کرده است: پنج نماز در روز، روزه‌ی ماه رمضان، زکاتِ ۲٫۵ درصد در سال، و حج یک بار در عمر. اما برای ذکر چنین اندازه‌ای نیست. او به ما فرمان می‌دهد که او را بسیار و بی هیچ حدی یاد کنیم:

«وَٱذۡكُرُواْ ٱللَّهَ كَثِيرٗا لَّعَلَّكُمۡ تُفۡلِحُونَ» (قرآن، ۶۲:۱۰)

«يَـٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱذۡكُرُواْ ٱللَّهَ ذِكۡرٗا كَثِيرٗا» (قرآن، ۳۳:۴۱)

«وَمَا خَلَقۡتُ ٱلۡجِنَّ وَٱلۡإِنسَ إِلَّا لِيَعۡبُدُونِ» (قرآن، ۵۱:۵۶)

عبدالله بن عباس (خدا از او خشنود باد) این را چنین توضیح می‌دهد: هرگاه خدا تکلیفی بر بندگانش واجب می‌کند، حدی معین برای آن قرار می‌دهد و کسانی را که از انجامش بازمانده‌اند معذور می‌دارد. جز ذکر: خدا هیچ حدی برای آن ننهاده و هیچ کس را در ترک آن معذور نداشته است، مگر کسی که عقلش را از دست داده باشد. او فرمان داده که در همه‌ی حالات یاد شود: در شب و روز، در خشکی و دریا، در سفر و در خانه، در توانگری و تنگدستی، در تندرستی و بیماری، در نهان و آشکار (به روایت طبری در تفسیرش).

ذکر در میان عبادت‌ها چه جایگاهی دارد؟

خداوند (سبحانه و تعالی) ذکر را به هر یک از عبادت‌ها پیوند داده است: پیش از نماز، پس از نماز، در روزه، در حج و حتی در میدان نبرد.

«قَدۡ أَفۡلَحَ مَن تَزَكَّىٰ وَذَكَرَ ٱسۡمَ رَبِّهِۦ فَصَلَّىٰ» (قرآن، ۸۷:۱۴-۱۵)

«فَإِذَا قُضِيَتِ ٱلصَّلَوٰةُ فَٱنتَشِرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَٱبۡتَغُواْ مِن فَضۡلِ ٱللَّهِ وَٱذۡكُرُواْ ٱللَّهَ كَثِيرٗا لَّعَلَّكُمۡ تُفۡلِحُونَ» (قرآن، ۶۲:۱۰)

قرآن از این هم فراتر می‌رود:

«إِنَّ ٱلصَّلَوٰةَ تَنۡهَىٰ عَنِ ٱلۡفَحۡشَآءِ وَٱلۡمُنكَرِۗ وَلَذِكۡرُ ٱللَّهِ أَكۡبَرُۗ» (قرآن، ۲۹:۴۵)

پیامبر (درود و سلام خدا بر او و خاندانش) این را تأیید می‌کند:

«آیا می‌خواهید شما را از بهترین کارهایتان آگاه کنم، پاکیزه‌ترینِ آن‌ها نزد فرمانروایتان، آنکه بیش از همه درجاتتان را بالا می‌برد، برای شما بهتر از بخشیدن زر و سیم، و بهتر از رویارویی با دشمنتان؟ […] آن ذکر خداست» (احمد، ترمذی و ابن ماجه)

عبدالله بن بُسر (خدا از او خشنود باد) روایت می‌کند که مردی گفت: «ای پیامبر خدا، احکام اسلام بر من بسیار شده است. مرا به چیزی راهنمایی کن که به آن چنگ زنم.» او پاسخ داد:

«زبانت همواره به ذکر خدا تر باشد» (ترمذی)

کسی که ذکر را وا می‌نهد با چه خطری روبه‌روست؟

ذاکر باید بکوشد ذکر را با زبان به جا آورد و در همان حال دلش را حاضر کند. با عادت، اندیشه‌ها دیگر او را پریشان نمی‌کنند، ذکر دل به ذکر زبان می‌پیوندد، و نور آن هوس‌ها را می‌سوزاند.

در برابر، کم‌ذکری یکی از نشانه‌های منافقان (منافقون) است. خدا درباره‌ی آنان می‌فرماید:

«إِنَّ ٱلۡمُنَٰفِقِينَ يُخَٰدِعُونَ ٱللَّهَ وَهُوَ خَٰدِعُهُمۡ وَإِذَا قَامُوٓاْ إِلَى ٱلصَّلَوٰةِ قَامُواْ كُسَالَىٰ يُرَآءُونَ ٱلنَّاسَ وَلَا يَذۡكُرُونَ ٱللَّهَ إِلَّا قَلِيلٗا» (قرآن، ۴:۱۴۲)

برکت‌های ذکر کدام است؟

چرا خدا این همه ذکر را به ما سفارش می‌کند؟ زیرا برکت‌های بی‌شماری دارد.

دل را پاک و آرام می‌کند. هر چه جان پاک‌تر شود، بیشتر به سوی نیکی گرایش می‌یابد و از وسوسه‌های شیطان در امان می‌ماند.

«أَلَا بِذِكۡرِ ٱللَّهِ تَطۡمَئِنُّ ٱلۡقُلُوبُ» (قرآن، ۱۳:۲۸)

گناهان را پاک می‌کند و رحمت خدا را فرا می‌خواند.

«… وَٱلذَّـٰكِرِينَ ٱللَّهَ كَثِيرٗا وَٱلذَّـٰكِرَٰتِ أَعَدَّ ٱللَّهُ لَهُم مَّغۡفِرَةٗ وَأَجۡرًا عَظِيمٗا» (قرآن، ۳۳:۳۵)

سختیِ دل را آب می‌کند. غفلت است که دل را سخت می‌کند، و تنها ذکر این سختی را می‌گدازد. ذکر داروی دل است؛ و غفلت بیماری آن. روایت شده است: «یاد خدا شفاست، و یاد مردم درد» (بیهقی).

«فَوَيۡلٞ لِّلۡقَٰسِيَةِ قُلُوبُهُم مِّن ذِكۡرِ ٱللَّهِۚ أُوْلَـٰٓئِكَ فِي ضَلَٰلٖ مُّبِينٍ» (قرآن، ۳۹:۲۲)

فانوسی روشن در تاریکی؛ تصویری از دلی که با ذکر روشن شده است

با پایداری در ذکر، بیماری‌های درونی از میان می‌روند: تکبر، خودپسندی، ریا، حسد، کینه، دشمنی و قدرت‌دوستی. اندیشه‌های بد خاموش می‌شوند و نفس ناتوان می‌گردد.

دری از معرفت را می‌گشاید. فهم روشن‌تر و اندیشه ژرف‌تر می‌شود. آنگاه در خواندن قرآن معناهایی آشکار می‌شوند که پیش‌تر دیده نمی‌شدند.

از عذاب نگاه می‌دارد.

«فرزند آدم هیچ کاری نمی‌کند که بیش از ذکر خدا او را از عذاب خدا برهاند» (احمد، ترمذی و ابن ماجه)

در میان کسانی که خدا در روزی که سایه‌ای جز سایه‌ی او نیست آنان را در سایه‌ی خود پناه می‌دهد، «مردی است که در تنهایی خدا را یاد کرد و چشمانش از اشک لبریز شد» (بخاری و مسلم).

از درخواست کردن برتر است. خدا در یک حدیث قدسی می‌فرماید::

«کسی که قرآن و ذکر من چنان او را مشغول کند که از من درخواست نکند، بهتر از آنچه به درخواست‌کنندگان می‌دهم به او می‌بخشم» (ترمذی و بیهقی)

شیطان را می‌راند و نگرانی‌ها و اندوه‌های دل را می‌زداید.

آیا خدا با کسی است که او را یاد می‌کند؟

این بزرگ‌ترین برکت است: خداوند (سبحانه و تعالی) با مردان و زنانی که او را یاد می‌کنند حاضر است.

«من با بنده‌ام هستم تا هنگامی که مرا یاد کند و لب‌هایش به یاد من بجنبد» (احمد، ابن ماجه، ابن حبان و حاکم)

ابن قیم این سخن الهی را در الوابل الصیب نقل می‌کند: «اهل ذکر من اهل مجلس من‌اند. اهل شکر من کسانی‌اند که نعمتشان را می‌افزایم. اهل طاعت من کسانی‌اند که به آنان بخشش می‌کنم. و اما اهل معصیت من، اگر توبه کنند آنان را از رحمتم نومید نمی‌کنم، زیرا توبه‌کنندگان را دوست دارم و پاکیزگان را دوست دارم.»

این حضور، حضوری ویژه است. هیچ تعبیری نمی‌تواند آن را وصف کند.

«إِنَّ ٱللَّهَ مَعَ ٱلَّذِينَ ٱتَّقَواْ وَّٱلَّذِينَ هُم مُّحۡسِنُونَ» (قرآن، ۱۶:۱۲۸)

«فَٱذۡكُرُونِيٓ أَذۡكُرۡكُمۡ» (قرآن، ۲:۱۵۲)

هدف نهایی ذکر چیست؟

ذکر وسیله‌ای است که به هدف نهایی می‌رساند: شناختن خدا. ذکر ما را به او نزدیک می‌کند:

«من نزد گمان بنده‌ام به خود هستم، و هنگامی که مرا یاد کند با اویم. اگر مرا در دلش یاد کند، او را در خود یاد می‌کنم. اگر مرا در جمعی یاد کند، او را در جمعی بهتر یاد می‌کنم. اگر یک وجب به من نزدیک شود، یک ذراع به او نزدیک می‌شوم. اگر یک ذراع نزدیک شود، یک باع نزدیک می‌شوم. و اگر پیاده به سوی من آید، شتابان به سوی او می‌روم» (بخاری و مسلم)

هر چه بیشتر ذکر بگوییم، به خدا نزدیک‌تر می‌شویم. و هر چه نزدیک‌تر شویم، خدا پرده‌های دل و چشم را بیشتر کنار می‌زند، و آنچه را از ما پنهان بود بیشتر می‌فهمیم. تا آنکه به حالتی از پاکی برسیم: نفس مطمئنه.

«يَـٰٓأَيَّتُهَا ٱلنَّفۡسُ ٱلۡمُطۡمَئِنَّةُ ٱرۡجِعِيٓ إِلَىٰ رَبِّكِ رَاضِيَةٗ مَّرۡضِيَّةٗ» (قرآن، ۸۹:۲۷-۲۸)

امام قُشَیری در رساله ی خود می‌نویسد: «یاد خدا ضامن ولایت و نور راهی است که به دیدار او می‌رسد. […] هیچ چیز پیش از ذکر نیست، و همه‌ی صفات نیک ریشه در آن دارند.»

پس هر مرد و زن مؤمنی باید به آن چنگ زند. «إِنَّ ٱللَّهَ مَعَ ٱلصَّـٰبِرِينَ» (قرآن، ۲:۱۵۳).

به‌طور خلاصه

  • چرا ذکر این همه اهمیت دارد؟ تنها عبادتی است که بی‌حد فرمان داده شده (۳۳:۴۱؛ ۶۲:۱۰)، و «بزرگ‌تر» از همه است (۲۹:۴۵).
  • حدیث‌ها چه می‌گویند؟ ذکر بهترین و پاکیزه‌ترینِ کارهاست (احمد، ترمذی، ابن ماجه).
  • برکت‌هایش کدام است؟ دل را آرام می‌کند (۱۳:۲۸)، گناهان را پاک می‌کند (۳۳:۳۵)، سختیِ دل را می‌گدازد و از عذاب نگاه می‌دارد.
  • هدفش چیست؟ نزدیک شدن به خدا، که با یادکننده‌ی خود است، تا رسیدن به نفس مطمئنه (۸۹:۲۷-۲۸).

برای مطالعه‌ی بیشتر