ساعت یا عذاب: چرا تمدنها از میان میروند

اگر نتوانیم طرح بزرگ الهی را به انجام برسانیم چه خواهد شد؟ قرآن با یک دوراهی پاسخ میدهد: «یا عذاب، یا ساعت».
این طرح، طرحِ فرقان است، که قرآن آن را ساعت نیز مینامد. شیطان از آن هراس دارد و هر کاری میکند تا آن را پنهان سازد، زیرا مایهی نابودی او خواهد بود. در این نوشته میبینیم چرا تاریخ اقوام تکرار میشود، و چرا روزگار ما سرنوشتساز است.
⏱ زمان مطالعه: حدود ۶ دقیقه
فهرست
چرا خدا این همه پیامبر فرستاد؟
هیچ قوم و هیچ پیامبری نبوده که هدفش به انجام رساندن فرقان نبوده باشد. خداوند (سبحانه و تعالی) میفرماید:
«وَلَقَدۡ بَعَثۡنَا فِي كُلِّ أُمَّةٖ رَّسُولًا» (قرآن، ۱۶:۳۶)
«وَإِن مِّنۡ أُمَّةٍ إِلَّا خَلَا فِيهَا نَذِيرٞ» (قرآن، ۳۵:۲۴)
هر قومی پیامبر خود را داشته است. روایت شده که ۱۲۴٬۰۰۰ پیامبر بودهاند که ۳۱۳ تن از آنان رسول بودهاند. و پیامبر (درود و سلام خدا بر او و خاندانش) رسالت خود را به ساعت پیوند داد. او انگشت اشاره و انگشت میانهاش را نشان داد و فرمود:
«من و ساعت مانند این دو برانگیخته شدیم» (بخاری و مسلم)
چرا این همه پیامبر، یکی پس از دیگری؟ زیرا هدف نهایی، یعنی مرحلهی پایانی، هنوز به دست نیامده است.
چرا تاریخ تکرار میشود؟
پیامبری با مأموریتی نزد قومش میآید: به انجام رساندن طرح الهی برای رسیدن به رهایی. اما با گذشت زمان، زیر نفوذ شیطان، قوم هدف را فراموش میکند و به دنبال هوسهای این جهان میرود. پس از یادآوریهای بسیار، هنگامی که مهلت به سر میرسد، عذابی بر آن فرود میآید و خدا قوم دیگری را جانشین آن میکند. این همان سخنی است که هود پیامبر به قوم عاد گفت:
«فَإِن تَوَلَّوۡاْ فَقَدۡ أَبۡلَغۡتُكُم مَّآ أُرۡسِلۡتُ بِهِۦٓ إِلَيۡكُمۡۚ وَيَسۡتَخۡلِفُ رَبِّي قَوۡمًا غَيۡرَكُمۡ وَلَا تَضُرُّونَهُۥ شَيۡـًٔاۚ إِنَّ رَبِّي عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٍ حَفِيظٞ» (قرآن، ۱۱:۵۷)
تمدنهای بزرگ چه شدند؟
تاریخ این را نشان میدهد. تمدنهای بزرگی که برای روزگار خود بسیار پیشرفته بودند از میان رفتهاند، و پژوهشگران هنوز دربارهی علت فروپاشی آنها پرسش دارند.
تمدن مایا نمونهای از آن است. این تمدن به خط، معماری، ریاضیات، ستارهشناسی و شهرهای بزرگش شناخته میشود. با این همه، در حالی که در اوج خود بود، شهرهایش در چند نسل رها شدند. پژوهشگران فرضیههای گوناگونی مانند خشکسالیهای طولانی، جنگها یا بیماریهای همهگیر را پیش میکشند، بی آنکه به توافق برسند.
تمدن فرعونی نیز چنین است، که هرمهایش هنوز هم با پیچیدگیشان شگفتی میآفرینند.
برای ما، علت روشن است: این اقوام از هدف اصلی خود روی گرداندند. از همین روست که خدا میفرماید:
«وَكَمۡ أَهۡلَكۡنَا قَبۡلَهُم مِّن قَرۡنٍ هُمۡ أَحۡسَنُ أَثَٰثٗا وَرِءۡيٗا قُلۡ مَن كَانَ فِي ٱلضَّلَٰلَةِ فَلۡيَمۡدُدۡ لَهُ ٱلرَّحۡمَٰنُ مَدًّاۚ حَتَّىٰٓ إِذَا رَأَوۡاْ مَا يُوعَدُونَ إِمَّا ٱلۡعَذَابَ وَإِمَّا ٱلسَّاعَةَ فَسَيَعۡلَمُونَ مَنۡ هُوَ شَرّٞ مَّكَانٗا وَأَضۡعَفُ جُندٗا» (قرآن، ۱۹:۷۴-۷۵)
هر یک از این تمدنها به سطح فنی بسیار بالایی رسیده بود. این تصادفی نیست: خدا بشریت را به سوی پیشرفت دانشها رهنمون میشود، زیرا از این راه است که قومی میتواند ماشین نبوت را به انجام برساند و به رهایی دست یابد.
چرا پیامبر امتش را به سوی دانش راند؟
تاریخ با امت ما نیز تکرار میشود. پیامبر محمد (درود و سلام خدا بر او و خاندانش) نزد عربها آمد که در آن زمان در بیابان کوچنشین بودند. او دانش کتاب را داشت، اما تمدنِ روزگارش نه ابزار فنی داشت و نه مواد لازم برای ساختن فرقان. چندین نسل مطالعه و پژوهش لازم بود.
از همین رو دانش خود را آموزش داد و امتش را به سوی دانش راند. از آن یکی از بزرگترین جهشهای علمی تاریخ پدید آمد: ستارهشناسی، ریاضیات، فیزیک، شیمی، پزشکی. زبان عربی زبان دانش شد، و اسلام دوران طلایی خود را تجربه کرد. چند نام:
- خوارزمی، ریاضیدان و ستارهشناس، پدر جبر. واژهی «الگوریتم» از نام او گرفته شده است.
- جابر بن حیان، که پدر شیمی لقب گرفته است.
- رازی، پزشک و شیمیدان، که یافتههایش در پزشکی و داروسازی اثر ماندگار گذاشت.
- ابن سینا (اویسنا)، «شیخالرئیس»، نویسندهی قانون در طب، که بر پزشکان سراسر جهان اثر گذاشت.
- ادریسی، جغرافیدان، نویسندهی یکی از دقیقترین نقشههای جهان در روزگار خود.
- ابن نفیس، نخستین کسی که گردش ریویِ خون را توصیف کرد.

این جهش یک علت دارد: این دانشمندان از فرمانهای کتاب و پیامبر پیروی میکردند. استاد محمد اعجاز الخطیب، از دانشگاه دمشق، یادآوری میکند که قرآن حدود ۲۵۰ آیهی تشریعی دارد، و حدود ۷۵۰ آیه که مؤمنان را به مطالعهی طبیعت، اندیشیدن و قرار دادن پژوهش علمی در زندگی امت فرا میخوانند.
پس میفهمیم چرا پیامبران پیروان خود را به جستن دانش فرمان میدادند: تا امتشان روزی توانایی ساختن فرقان و رهانیدن جهان را داشته باشد.
چرا روزگار ما سرنوشتساز است؟
امروز، سرانجام به این تواناییها رسیدهایم، به برکت انقلاب صنعتی. انسان با کار، مواد سنگینی را که در دل زمین نهفته بود بیرون آورد. دوران زغالسنگ و بخار آمد، سپس دوران نفت و انرژی. از آن، وسایلی پدید آمدند که در خشکی، دریا و هوا رفتوآمد میکنند، سپس ماشینهای خودکار، ماشینحسابها، رباتها، رایانهها و دستگاههای الکترونیکی.
همه چیز فراهم است! به مرحلهی نهایی رسیدهایم.
اگر شکست بخوریم چه خواهد شد؟
اگر شکست بخوریم، تاریخ تکرار خواهد شد، و همان سرنوشتِ تمدنهای پیش از ما را خواهیم داشت. خداوند (سبحانه و تعالی) در سورهی محمد میفرماید:
«وَإِن تَتَوَلَّوۡاْ يَسۡتَبۡدِلۡ قَوۡمًا غَيۡرَكُمۡ ثُمَّ لَا يَكُونُوٓاْ أَمۡثَٰلَكُم» (قرآن، ۴۷:۳۸)
«وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّىٰ نَبۡعَثَ رَسُولٗا» (قرآن، ۱۷:۱۵)
«ٱقۡتَرَبَتِ ٱلسَّاعَةُ» (قرآن، ۵۴:۱)
اما همه پایان را میدانیم:
«كَتَبَ ٱللَّهُ لَأَغۡلِبَنَّ أَنَا۠ وَرُسُلِيٓۚ» (قرآن، ۵۸:۲۱)
خدا ما را از نیکوکاران قرار دهد.
بهطور خلاصه
- چرا این همه پیامبر؟ زیرا هر قومی همان مأموریت را دریافت کرده است (۱۶:۳۶)، و هیچیک هنوز به مرحلهی پایانی نرسیده است.
- چرا تمدنها از میان میروند؟ زیرا از هدف خود روی میگردانند: خدا قوم دیگری را جانشین آنان میکند (۱۱:۵۷؛ ۴۷:۳۸).
- «یا عذاب، یا ساعت» به چه معناست؟ قومی یا ساعت، یعنی فرقان، را به انجام میرساند، یا عذاب میشود (۱۹:۷۵).
- و روزگار ما؟ سرانجام ابزار فنی به انجام رساندن این طرح را دارد. این مرحلهی نهایی است.
برای مطالعهی بیشتر