۳ – معنای «فرقان» در قرآن

الفرقان؟ فرقان چیست؟?
آیا فرقان امروزه به «کتاب آسمانی» یا «تمییز» ترجمه شده است؟
آیا بهراستی همین است یا چیز دیگری؟
(برای فهم آنچه در پی میآید، حتماً باید نوشتههای پیشین را بخوانید. برای این کار اینجا کلیک کنید.))
آنچه باید دانست:
کتاب خدا، قرآن، چنان ژرف است که تا امروز هیچ کس نتوانسته همهی آن را بفهمد. افزون بر این، تا کنون نیز تفسیرهای تازهای از آن کشف میشود. مهم است به یاد داشته باشیم که قرآن به زبانهای گوناگون ترجمه شده و ترجمهی آن بسیار دشوار است. هنگامی که بخشی در ترجمهی واژهبهواژه فهمپذیر نیست، معنای واژه را تغییر میدهند تا جمله معنا پیدا کند! نزد ناشران گوناگون ترجمههای متفاوت و گاه حتی کاملاً متضاد خواهید یافت.
پس بهتر است قرآن را به زبان عربی بخوانیم تا از این دگرگونیهای برخاسته از ترجمهها، که میتوانند معنای سخن خدا و فهم ما را تغییر دهند، دوری کنیم.
⏱ زمان مطالعه: حدود ۱۱ دقیقه
فهرست
فرقان، یک «کتاب آسمانی»؟
خب، آغاز کنیم! نخست خواهیم دید که آیا فرقان میتواند جایگزینی برای «کتاب آسمانی» یا «تمییز» باشد.
برای این کار، طبق عادت، از سرور کتابها، قرآن، بهره میگیریم.
خدا (سبحانه و تعالی) در سورهی «آل عمران» به ما میفرماید:
««نَزَّلَ عَلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ بِٱلۡحَقِّ مُصَدِّقٗا لِّمَا بَيۡنَ يَدَيۡهِ وَأَنزَلَ ٱلتَّوۡرَىٰةَ وَ ٱلۡإِنجِيلَ مِن قَبۡلُ هُدٗى لِّلنَّاسِ وَأَنزَلَ ٱلۡفُرۡقَانَۗ».»
(قرآن، ۳:۳-۴).
اگر در این آیه فرقان را با «کتاب آسمانی» جایگزین کنیم، چنین میشود که خدا کتاب (قرآن) را فرو فرستاد … و کتاب آسمانی را نیز فرو فرستاد.
روشن است که اینجا تکراری آشکار و نادرست پیش میآید. این نامنطقی است. و به یقین میدانیم که خدا (سبحانه و تعالی) هرگز خطا نمیکند. پس این آشکار است: فرقان به هیچ روی به معنای «کتاب آسمانی» نیست.
فرقان، «تمییز»؟
بیایید فرقان را با «تمییز» (شیوهی جدا کردن نیک از بد) جایگزین کنیم.
خدا (سبحانه و تعالی) به ما میگوید که قرآن، تورات و انجیل را فرو فرستاد. این کتابها خود برای آناند که بتوانیم نیک را از بد جدا کنیم. کتابها مفهوم نیکی را به کاملترین معنا توضیح میدهند و قواعد زندگی و کارهای ناروا را به ما میدهند. این شامل نیکیِ شناختهشده برای همه است (یاری به همنوع، دروغ نگفتن، دزدی نکردن…)، اخلاقی که دینداران و غیردینداران در آن شریکاند. پس این کتابها خود امکان تمییز را به ما میدهند. بنابراین نمیتوان ابزاری را که برای تمییز فرو فرستاده شده (کتابها) فرو فرستاد و باز تکرار کرد: «و نیز فرو فرستاد تمییز را». یک بار گفتن آن بس بود. این باز هم خطایی میبود. و فراموش نکنیم که کتاب در شأن کسی (سبحانه و تعالی) است که آن را فرو فرستاده است! خطا بر او (سبحانه و تعالی) ناممکن است!
پس فرقان به معنای «تمییز» نیست!
گواهی حدیث دارمی
اکنون سنن دارمی را در نظر بگیریم.
مسند دارمی (مسند الدارمي) گردآوری عبدالله بن عبدالرحمن دارمی است که در سه نسل نخست میزیست (۱۸۱ تا ۲۵۵ هجری).
این کتاب مجموعهای از حدیثهاست که اهل سنت آن را در شمار نُه مجموعهی مهم میدانند، همراه با الکتب الستة، الموطأ و مسند امام احمد.
بخش بزرگی از این حدیثها صحیح دانسته میشوند..
سخنان بسیار بجای پیامبر (درود و سلام خدا بر او و خاندانش) را در حدیث شمارهی ۱۰ در نظر بگیریم که با زنجیرهی راویانی بسیار استوار روایت شده است:
«عبدالرحمن از محمد بن یزید روایت میکند که او از اسحاق بن سلیمان شنیده، از عمرو بن ابی قیس ، از عطا ، از عامر: گفت مردی از یاران پیامبر (درود و سلام خدا بر او و خاندانش) نزد پیامبر بود تا دربارهی کاری با او گفتگو کند. با او راه رفت تا به خانهاش رسید؛ پیامبر ایستاد، یک پا بیرون خانه و پای دیگر درون آن. گویی با کسی گفتگو میکرد.
سپس به سوی من برگشت و (درود و سلام خدا بر او و خاندانش) فرمود: «آیا میدانی با چه کسی گفتگو میکردم؟ فرشتهای بود که پیش از این روزها هرگز او را ندیده بودم. از پروردگارش اجازه خواست تا بیاید و سلامش را به من برساند و به من گفت: “قرآن را برای تو همچون تمییز فرو فرستادیم، و سکینه (آرامش) را همچون شکیبایی، و فرقانِ یگانهکننده را نیز همچون هدف به تو بخشیدیم (والفرقان وصلاً).”»
در این حدیث بهروشنی میبینیم که به پیامبر (درود و سلام خدا بر او و خاندانش) تمییز و فرقانِ یگانهکننده داده شد. اینها بهراستی دو مفهوم جداگانهاند.
یک بار دیگر میبینیم که برگردان واژهی فرقان در ترجمههای قرآن به «تمییز» درست نیست.
فرشته نزد پیامبر (درود و سلام خدا بر او و خاندانش) آمد تا به او سلام کند و به ما نشان دهد که قرآن همچون تمییز بر او فرو فرستاده شد و فرقان نیز فرو فرستاده شد.
بهخوبی میبینیم که قرآن همچون تمییز فرو فرستاده شد، و فرقان که چیز دیگری است، همچون هدف داده شد.
این است هدف پیامبران.
خواهیم دید این چیز که فرقان نامیده میشود و هدف پیامبر است چیست، و چرا بیشترِ مردم آن را نفهمیدند، زیرا نادرست تفسیر میشد. نیز خواهیم دید که در گذر زمان، واژهی فرقان تنها بسیار دیرتر به «تمییز» تفسیر شد، و در نسلهای نخست به هیچ روی چنین معنایی نداشت.
فرقانی که به موسی داده شد
دربارهی فرقان در قرآن دیگر چه میدانیم؟
خدا (سبحانه و تعالی) به ما میفرماید:
««وَإِذۡ ءَاتَيۡنَا مُوسَى ٱلۡكِتَٰبَ وَ ٱلۡفُرۡقَانَ».»
(قرآن، ۲:۵۳)
««وَلَقَدۡ ءَاتَيۡنَا مُوسَىٰ وَهَٰرُونَ ٱلۡفُرۡقَانَ وَضِيَآءٗ وَذِكۡرٗا لِّلۡمُتَّقِينَ»»
(قرآن، ۲۱:۴۸).
پس نخست میدانیم که موسی و قومش فرقان را داشتند.
دوم، میدانیم که این قوم سرشار از راز است و داستان موسی بیش از هر داستان دیگری در قرآن آمده است.
با هم این داستانهای رازآمیز، و حتی نافهمیدنی، را خواهیم دید. و با توضیحاتی که در پی میآید معنایی بسیار روشن به آنها خواهیم داد.
هر روزگاری، معجزههای خود را دارد
آغاز کنیم! برای این کار، طبق عادت، به قرآن رجوع میکنیم.
قرآن با داستانهای بسیار به ما توضیح میدهد که خدا (سبحانه و تعالی) برای هر امتی پیامبری با معجزههایی متناسب با روزگارش فرستاد.
توضیح میدهم: در زمان موسی، سحر و جادو در بالاترین جایگاه بود.
پس خداوند (سبحانه و تعالی) پیامبری -موسی- را با معجزههایی فرستاد که بر همهی سحر و جادوی آنان برتری داشت.
««فَإِذَا هِيَ تَلۡقَفُ مَا يَأۡفِكُونَ»»
(قرآن، ۷:۱۱۷).
روزگار عیسی، روزگاری بود که پزشکی در آن چیره بود. پس خدا (سبحانه و تعالی) پیامبری را با معجزههایی فرستاد که بر پزشکیِ آن روزگار برتری داشت. او پیس و کورِ مادرزاد را شفا میداد و حتی:
««وَتُبۡرِئُ ٱلۡأَكۡمَهَ وَٱلۡأَبۡرَصَ بِإِذۡنِيۖ وَإِذۡ تُخۡرِجُ ٱلۡمَوۡتَىٰ بِإِذۡنِيۖ»»
(قرآن، ۵:۱۱۰).
عربها شاعر بودند و در سخنوری با هم رقابت میکردند: پیامبر (درود و سلام خدا بر او و خاندانش) کتابی آسمانی برایشان خواند که بر همهی شعرهایشان برتری داشت. گاه شاعرانی میآمدند تا پیامبر را به هماوردی بخوانند؛ بهترین شعرهایشان را میخواندند و پیامبر ما آیاتی از قرآن میخواند. در پایان، سبحان الله، شاعران به سجده میافتادند و گواهی میدادند که «هیچ معبودی جز خدا نیست و محمد فرستادهی اوست»».
««قُلۡ أُوحِيَ إِلَيَّ أَنَّهُ ٱسۡتَمَعَ نَفَرٞ مِّنَ ٱلۡجِنِّ فَقَالُوٓاْ إِنَّا سَمِعۡنَا قُرۡءَانًا عَجَبٗا يَهۡدِيٓ إِلَى ٱلرُّشۡدِ فَـَٔامَنَّا بِهِۦۖ وَلَن نُّشۡرِكَ بِرَبِّنَآ أَحَدٗا»»
(قرآن، ۷۲:۱-۲).
حتی جنیان در برابر زیبایی این سخنان ایمان میآوردند.
روزگار ما: فناوری و مهدی
پس در روزگار ما، همهی بشریت چشم به راه نجاتدهنده است –مهدی– که جهان را از چنگ بدی رها خواهد کرد. امروز، آنچه بر روزگار ما چیره است فناوری است. بزرگترین قدرتهای جهان پیوسته در رقابت فناورانهاند (هستهای، رباتیک، علمی، هوش مصنوعی…)
پس منطقی است که خدا (سبحانه و تعالی) مردی را – مهدی را – با معجزههایی بفرستد که از همهی دانشهای امروز فراتر روند. او با دانشی خواهد آمد که همهی دانشها را در بر میگیرد (کیمیا، نجوم، فیزیک، الکترونیک، مکانیک، زیستشناسی، شیمی، ریاضیات، رایانه …).
امام صادق (علیه السلام) فرمود: «دانش و معرفت بیست و هفت حرف است؛ همهی آنچه پیامبران الهی برای مردم آوردند تنها دو حرف است و مردم تا امروز جز این دو حرف را نمیشناسند. هنگامی که مهدی، امام زمان (علیه السلام)، بیاید، بیست و پنج حرف دیگر را آشکار خواهد کرد که به آن دو حرفی که مردم میشناختند افزوده میشوند تا بیست و هفت حرف کامل شود»»
(بحار الأنوار، جلد ۵۱، صفحهی ۳۳۶)
این بخش ما را به تصور دانش شگفتی وا میدارد که مهدی (علیه السلام) با آن خواهد آمد و بسیار فراتر از دانش امروز خواهد بود.
این دانش آفریدن ماشینی را ممکن خواهد ساخت که کتابهای زندگینامهی پیامبر (درود و سلام خدا بر او و خاندانش) (السیرة) آن را «ماشین نبوت» (آلة النبوّة) مینامند.
در این روزگار که ماشینها جهان را شیفته کردهاند، او با «مادرِ» ماشینها خواهد آمد. این ماشینِ برتر است؛ نوک پیکان فناوری و اوج دانش.
پس خدا (سبحانه و تعالی) فرقان را امروز، در روزگار ماشینها، آشکار میکند تا نشانه و درسی برای مردم باشد، همانگونه که در روزگاران پیشین بود.
ماشین نبوت در کتابهای کهن
بیایید این را با هم در کتابهایی بسیار شناختهشده کشف کنیم.
بخشی از کتاب معروف «السیرة» [تاریخ زندگی پیامبر] نوشتهی دانشمند نامدار حلبی را در نظر بگیریم.
این کتاب روایت میکند که یکی از یاران پیامبر (درود و سلام خدا بر او و خاندانش) به مصر رفت تا با فرمانروای رومی گفتگو کند و او را به اسلام فرا بخواند. فرمانروا پاسخ داد که عیسی (علیه السلام) آمدن پیامبر محمد (درود و سلام خدا بر او و خاندانش) را پیشگویی کرده بود و او را چنین وصف میکرد:
««او با جادوی پست نمیآید، بلکه ماشین نبوت (آلة النبوّة) را با خود میآورد»».
این است بخش مورد نظر:
مقوقس گفت: «در آنچه این پیامبر (درود و سلام خدا بر او و خاندانش) فرمان میدهد خواهم نگریست. زیرا در این فرمان، پیامبری را میبینم. میبینم که به بدی تشویق نمیکند و از نیکی باز نمیدارد. نه با جادوی پست میآید و نه با کاهنان دروغگو. بلکه با ماشین نبوت (آلة النبوّة) میآید»»
(السیرة الحلبیة)
میبینیم که برای فرمانروای رومی، این ماشین دلیلی بر نبوت شمرده میشد.
خلاصه کنیم: فرقان ماشینی است که هدف هر پیامبری است (هدف آن را کمی بعد توضیح خواهیم داد). این ماشین نخستین بار به دست موسی و قومش به انجام رسید. «وَإِذۡ ءَاتَيۡنَا مُوسَى ٱلۡكِتَٰبَ وَ ٱلۡفُرۡقَانَ».» (قرآن، ۲:۵۳)
چنانکه در این اثر شناختهشدهی یهودی روایت شده، آنجا که میگوید:
«با گذشت زمان، فرعونی ستمگر به قدرت رسید. آنگاه موسی از ماشینِ مصری گریخت تا ماشینِ خود را در بیابان بسازد و برای قومش سازمانی دینیـنظامی پدید آورد.»
(ضد ادیپ)
موسی هنگامی که زیر فرمانروایی فرعون بود بر روی ماشین کار میکرد، و هنگامی که فرعون کافر شد، موسی از مصر گریخت تا ماشینِ خود را در آنجا بسازد.
قرآن این را برای ما تأیید میکند:
«موسی حدود ده سال از مصر دور بود»
(قرآن، ۲۸:۲۷)
بهطور خلاصه
برای جمعبندی این بخش نخست، دیدیم که فرقان هممعنای ساعت یا امر است که پیشتر دیدیم.
امر (فرقان) پیش از این در زمان موسی آمده است و در زمان مهدی باز خواهد گشت.
««أَتَىٰٓ أَمۡرُ ٱللَّهِ فَلَا تَسۡتَعۡجِلُوهُۚ»» (قرآن، ۱۶:۱).
این ماشینی است که موسی و قومش ساختند.
««وَإِذۡ ءَاتَيۡنَا مُوسَى ٱلۡكِتَٰبَ وَ ٱلۡفُرۡقَانَ».» (قرآن، ۲:۵۳)
««وَلَقَدۡ ءَاتَيۡنَا مُوسَىٰ وَهَٰرُونَ ٱلۡفُرۡقَانَ وَضِيَآءٗ وَذِكۡرٗا لِّلۡمُتَّقِينَ»» (قرآن، ۲۱:۴۸).
پیامبر ما (درود و سلام خدا بر او و خاندانش) با همین هدف آمد. نوادهی او، امام مهدی (صاحب الزمان)، که در آخرالزمان با دانش ساعت خواهد آمد، چنانکه پیشتر توضیح دادیم این ماشین را دوباره به انجام خواهد رساند.
««شَهۡرُ رَمَضَانَ ٱلَّذِيٓ أُنزِلَ فِيهِ ٱلۡقُرۡءَانُ هُدٗى لِّلنَّاسِ وَبَيِّنَٰتٖ مِّنَ ٱلۡهُدَىٰ وَ ٱلۡفُرۡقَانِۚ».»
(قرآن، ۲:۱۸۵)
اکنون که مقدمهای کوتاه بر ماشین نبوت (آلة النبوّة) دیدیم، در نوشتهی بعدی خواهیم دید که این ماشین به چه کار میآید. هدفش چیست؟ نیز به شما نشان خواهیم داد که در زمان موسی چه پدید آورد، و این داستانهای رازآمیز قرآن را که اغلب نافهمیده ماندهاند روشن خواهد کرد.
اگر نخستین بار است که این توضیحات را میشنوید، طبیعی است که برایتان بسیار پیچیده یا حتی عجیب بنماید. اما همهی اینها را در ادامه، همواره با دلیل، شرح خواهیم داد و برایتان بسیار روشنتر و کاملاً منطقی خواهد شد. و نیز معنایی منطقی در قرآن خواهید یافت. خدا (سبحانه و تعالی) به ما میفرماید: ««وَلَتَعۡلَمُنَّ نَبَأَهُۥ بَعۡدَ حِينِۭ»»
(قرآن، ۳۸:۸۸)
در ویدیو
پیوند کانال یوتیوب:
https://www.youtube.com/channel/UCtVvBaWJu6CAXyVI-sKxYlw
https://www.youtube.com/channel/UC4Adxmgr-ZUPSianFk5hhFA